Afazja - krótka charakterystyka

Informacje dla Klienta »

1. Wstęp

Afazja, czyli zespół zaburzeń językowych, obejmujący zarówno tworzenie wypowiedzi językowych jak i ich rozumienie, jest dramatycznie inwalidyzującą konsekwencją ogniskowego uszkodzenia mózgu, zwykle zlokalizowanego wokół bruzdy Sylwiusza w lewej półkuli (dla większości osób półkuli dominującej dla mowy).

Patologia mózgu powodująca afazję może wynikać z różnych przyczyn: zaburzeń krążenia mózgowego, urazu, guza lub procesu neurodegeneracyjnego (np. afazja pierwotnie postępująca przy zaniku kory czołowo-skroniowej). Szczególnie dobre rokowanie w procesie zdrowienia mają chorzy z nie postępującym schorzeniem ośrodkowego układu nerwowego, tym lepsze, gdy spontaniczny powrót utraconych zdolności jest wspierany rehabilitacją.

Statystycznie, najczęstszą przyczyną afazji u dorosłych jest udar mózgu. Około jedna trzecia pacjentów, którzy go przeżyli, przynajmniej przez pewien okres zmaga się z niesprawnością związaną z utratą jednej z ważniejszych zdolności poznawczych człowieka jaką jest posługiwanie się językiem.

Różne obrazy kliniczne afazji u poszczególnych chorych obejmują w niejednakowym stopniu tworzenie i odbiór języka. Zaburzenie może dotyczyć różnych jego aspektów: leksykalnego (wybór właściwych słów), semantycznego (interpretacja znaczenia słów), fonologicznego (wzorce dźwiękowe słów) oraz gramatycznego (porządek słów, ich końcówki) oraz motorycznej realizacji języka mówionego.

Poszczególne typy afazji (określone wiązki objawów), zależne przede wszystkim od lokalizacji uszkodzenia mózgowego, historycznie były i są w afazjologii różnie klasyfikowane, według rozmaitych kryteriów i podejść teoretycznych.

2. Główne objawy afazji

2. 1. Zaburzenia artykulacji

Występują zwykle przy uszkodzeniu przednich (czołowych) części struktur językowych. Są skutkiem zaburzenia programowania i motorycznej realizacji mówionej wypowiedzi językowej, ale z włączeniem opracowania lingwistycznego materiału, który ma być wypowiedziany (różnica miedzy afazją i apraksją mowy lub dyzartrią, gdzie element lingwistyczny jest nienaruszony). Artykulacja realizowana jest z dużym wysiłkiem, "płaską" intonacją, zaburzenia dotyczą precyzji artykulacji, zniekształceń głosek i złożonych wzorców motorycznych słów (z afazją ruchową mogą współwystępować elementy dyzartryczne).

2. 2. Anomia

Objaw nie jest przypisany do jednego typu afazji, występuje w różnych jej formach, choć jeśli w obrazie klinicznym dominuje, zwykle rozpoznawana jest afazja anomiczna (inaczej amnestyczna lub nominacyjna). Anomia wyraża się klinicznie: brakiem reakcji w sytuacji kiedy trzeba użyć określoną nazwę, opóźnieniem czasu reagowania, omówieniami lub aktualizacją nazwy nieprawidłowo wybranej z leksykonu.

2. 3. Zaburzenia fluencji słownej

Fluencja rozumiana jest w afazjologii jako długość frazy w swobodnej, rozwiniętej wypowiedzi chorego (np. w odpowiedzi na tzw. otwarte pytanie). Uznaje się, że ok. 9 słów to przeciętna ich liczba generowana w rozwiniętej frazie u osoby zdrowej. Długość frazy od 1 do 5 występuje w tzw. afazjach typu niepłynnego (nonfluent), 9 lub więcej w afazjach płynnych (fluent). W afazji, fluencję ogranicza przede wszystkim trudność motorycznej realizacji wypowiedzi.

2. 4. Agramatyzm

Agramatyzm - występujący głównie przy uszkodzeniu przedniej części obszaru językowego, czyli w afazji ruchowej - polega na dominacji w wypowiedzi rzeczowników, często w pierwszym przypadku, z opuszczaniem wyrazów funkcyjnych, przyimków, zaimków, z niepoprawną gramatyką wypowiedzi, z tzw. stylem telegraficznym.

Przyjęto różnicować agramatyzm od paragramatyzmu (przy uszkodzeniach tylnych struktur językowych, w afazjach płynnych); schemat zdania jest wówczas zachowany, ale pojawiają się gramatyczne błędy, takie jak nieprawidłowe końcówki w kontekście złożonych syntaktycznych konstrukcji, czy niedostosowania gramatyczne we frazach pełnych parafazji i neologizmów.

2. 5. Parafazje

Parafazje - zniekształcenia wzorca słowa lub zamiana słowa na inne, istniejące w leksykonie, ale nieadekwatnie użyte w danym kontekście. Wynikają z zaburzeń tworzenia słowa już na etapie selekcji z leksykonu i/lub planowania wzorca fonologicznego. Różnicuje się:

  • parafazje fonemiczne - trudność utrzymania prawidłowego wzorca brzmieniowego słowa, następuje tu wymiana głosek na inne, dodania, opuszczenia (np. zamiast stół - spół);
  • parafazje werbalne - wymiana słowa na inne, istniejące w języku, ale w danym kontekście źle wybrane z leksykonu w aspekcie znaczenia (np. zamiast ołówek - pióro); jeśli właściwe słowo zamienione jest na nieadekwatne, ale bliskie znaczeniowo, stosowane jest określenie parafazja semantyczna;
  • parafazje neologistyczne (inaczej neologizmy) - zniekształcenie słowa w taki sposób, że nie przypomina żadnego, istniejącego w danym języku (np. zamiast nóż - noryt).
2. 6. Zaburzenia powtarzania

Powstają w różnym mechanizmie:

  • w wyniku zaburzeń odbioru słuchowego wypowiedzi językowej;
  • trudności realizacji słowa na etapie planowania i artykulacji;
  • z powodu niemożności utrzymania odebranych treści językowych w pamięci operacyjnej.

2. 7. Zaburzenia prozodii

Występują przede wszystkim przy uszkodzeniu przednich części struktur językowych. Akustyczna analiza spontanicznych wypowiedzi chorych z afazją ruchową (Broca) ujawnia, że mówcy ci tworzą wypowiedzi z monotonną, spłaszczoną intonacją, bez zachowania prawidłowej melodii, akcentowania i pauz.

2. 8. Zaburzenia rozumienia wypowiedzi językowych

  • zaburzenia percepcji i przetwarzania słuchowego materiału językowego głównie przy uszkodzeniu okolicy Wernicke'go (deficyt złożony; wynika między innymi - z zaburzenia spostrzegania czasowych parametrów bodźców językowych odbieranych słuchowo); dźwiękowy materiał językowy odebrany słuchowo powinien być - wg teoretycznych modeli języka
  • "nanoszony" na fonologiczne reprezentacje i dopiero te przekształcane w formy leksykalne;
  • zaburzenia interpretacji znaczenia słowa (przy prawidłowej percepcji) - wzorzec fonologiczny jest zbyt słabo aktywowany, wskutek czego znaczenie słowa jest niedokładnie wybierane; pacjent zwykle może słowo powtórzyć, ale nie wie co precyzyjnie znaczy (nie potrafi np. narysować desygnatu określonej nazwy);
  • zaburzenia rozumienia frazy, zdania oraz wielozdaniowej wypowiedzi - w wyniku trudności utrzymania wszystkich elementów wypowiedzi w pamięci; prawie wszyscy chorzy z afazją mają osłabienie słuchowej pamięci operacyjnej, ale najgłębsze deficyty występują przy uszkodzeniu kory skroniowej;
  • trudności w rozumieniu relacji gramatycznych między poszczególnymi słowami w rozwiniętej wypowiedzi, wyrażanych za pomocą końcówek, porządku słów, przyimków, itp.;
  • zaburzenia rozumienia złożonych wypowiedzi, z aluzją, metaforą, dowcipem (to wykracza poza poziom językowy i dotyczy po części zagadnień myślenia abstrakcyjnego).

Źródło: Joanna Seniów, "Afazja - krótka charakterystyka objawów i terapii"